Chùa Hương - Hành trình tâm linh giữa non nước hữu tình

ThS Đặng Thị Ánh Tuyết

Chùa Hương từ lâu đã trở thành một trong những biểu tượng tiêu biểu của đời sống tâm linh và văn hóa tín ngưỡng người Việt. Không chỉ nổi tiếng là một quần thể danh thắng mang vẻ đẹp sơn thủy hữu tình, chùa Hương còn là điểm hành hương linh thiêng, nơi con người tìm về sự an yên trong tâm hồn, hòa mình vào thiên nhiên và lắng đọng giữa không gian văn hóa – lịch sử lâu đời. Mỗi độ xuân về, chùa Hương lại đón hàng triệu du khách thập phương, tạo nên một bức tranh sinh động về tín ngưỡng, lễ hội và truyền thống dân tộc.

Chùa Hương, hay còn gọi là Hương Sơn, nằm trên địa bàn xã Hương Sơn, thành phố Hà Nội, cách trung tâm thủ đô khoảng 60 km về phía tây nam. Đây không phải là một ngôi chùa đơn lẻ, mà là một quần thể văn hóa – tâm linh rộng lớn, bao gồm hàng chục ngôi chùa, đền, đình, miếu và hang động, phân bố rải rác trong thung lũng suối Yến và dãy núi đá vôi Hương Sơn.

Trung tâm của quần thể chùa Hương là chùa Thiên Trù (còn gọi là chùa Ngoài) và động Hương Tích (chùa Trong) – nơi được mệnh danh là “Nam thiên đệ nhất động”. Toàn bộ khu danh thắng chùa Hương là sự kết hợp hài hòa giữa kiến trúc Phật giáo và cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ, tạo nên không gian vừa linh thiêng, vừa thơ mộng, vừa trầm mặc sâu lắng.

Theo các tài liệu lịch sử, chùa Hương được hình thành từ cuối thế kỷ XVII, dưới thời Hậu Lê. năm 1686, hòa thượng Trần Đạo Viên Quang đã phát hiện ra động Hương Tích và cho dựng các công trình thờ tự tại đây. Đến năm 1770, chúa Trịnh Sâm trong một lần du ngoạn đã đặt bút đề năm chữ “Nam thiên đệ nhất động”, khẳng định vẻ đẹp và giá trị độc đáo của hang động này.

Chùa Hương gắn liền với tín ngưỡng thờ Phật Bà Quan Âm, biểu trưng cho lòng từ bi, cứu khổ cứu nạn. Trong tâm thức người Việt, hành hương về chùa Hương không chỉ là đi lễ Phật cầu tài, cầu lộc, cầu bình an, mà còn là hành trình tu tâm, hướng thiện, tìm lại sự cân bằng trong đời sống tinh thần.

Trải qua nhiều biến cố lịch sử, chùa Hương vẫn giữ được những giá trị cốt lõi về văn hóa, tín ngưỡng và kiến trúc, trở thành một trong những trung tâm Phật giáo và lễ hội lớn nhất miền bắc Việt Nam.

Một trong những nét đặc trưng tạo nên sức hấp dẫn của chùa Hương chính là hành trình di chuyển độc đáo. Du khách thường bắt đầu chuyến đi bằng việc ngồi thuyền trên suối Yến – dòng suối dài khoảng 4 km, uốn lượn mềm mại giữa hai bên là núi non trùng điệp và những cánh đồng lau, hoa súng nước theo mùa.

Ngồi trên thuyền, du khách có thể cảm nhận trọn vẹn vẻ đẹp yên bình của thiên nhiên, lắng nghe tiếng mái chèo khua nhẹ trên mặt nước, hòa cùng tiếng gió, tiếng chim rừng. Vào mùa xuân, hai bên bờ suối rực rỡ sắc hoa, tạo nên khung cảnh nên thơ, trữ tình; còn mùa thu lại mang vẻ đẹp tĩnh lặng, sâu lắng rất riêng.

Sau khi cập bến, du khách tiếp tục hành trình đi bộ hoặc cáp treo để đến các điểm tâm linh trong quần thể chùa Hương, mỗi bước đi như một bước lắng đọng tâm hồn.

Một trong những trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng là chùa Thiên Trù một ngôi chùa lớn và quan trọng bậc nhất trong quần thể chùa Hương, được xem là nơi diễn ra các hoạt động tín ngưỡng chính. Chùa nằm trên một khoảng đất rộng bằng phẳng, xung quanh là núi non bao bọc, tạo nên thế phong thủy hài hòa.

Kiến trúc chùa mang đậm phong cách truyền thống của Phật giáo Việt Nam với tam quan, gác chuông, tiền đường, hậu cung được bố trí cân đối. Không gian chùa Thiên Trù vừa trang nghiêm, vừa gần gũi, là nơi du khách dừng chân lễ phật, nghỉ ngơi trước khi tiếp tục hành trình vào động Hương Tích.

Động Hương Tích – “Nam thiên đệ nhất động” được xem là linh hồn của Chùa Hương. Để vào động, du khách phải vượt qua một quãng đường leo núi khá dài, nhưng chính hành trình ấy lại mang ý nghĩa của sự thử thách, rèn luyện lòng kiên nhẫn và thành tâm.

Bên trong động là không gian rộng lớn với hệ thống nhũ đá tự nhiên mang nhiều hình dáng độc đáo, gắn liền với những tên gọi dân gian như núi Cô, núi Cậu, giếng Ngọc, cây Vàng, cây Bạc… Mỗi nhũ đá đều được người xưa gắn với những ước vọng về hạnh phúc, con cái, tài lộc và sự viên mãn trong cuộc sống.

Chính sự kết hợp giữa vẻ đẹp kỳ ảo của thiên nhiên và niềm tin tâm linh đã khiến động Hương Tích trở thành điểm đến thiêng liêng bậc nhất trong lòng người Việt.

Đến chùa Hương là du khách đến với Lễ hội Chùa Hương một trong những lễ hội dài ngày và lớn nhất Việt Nam, thường bắt đầu từ mùng 6 tháng giêng và kéo dài đến hết tháng ba âm lịch. Lễ hội không chỉ là dịp để người dân hành hương lễ phật mà còn là không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng đặc sắc.

Trong những ngày hội, dòng người nô nức trẩy hội, hòa trong không khí rộn ràng nhưng vẫn giữ được nét trang nghiêm, thành kính. Lễ hội chùa Hương phản ánh sâu sắc đời sống tâm linh, tinh thần hướng thiện và truyền thống văn hóa lâu đời của dân tộc Việt Nam.

Ngày nay, Chùa Hương không chỉ là điểm hành hương tâm linh mà còn là điểm đến du lịch văn hóa – sinh thái quan trọng của Hà Nội và cả nước. Hệ thống hạ tầng, dịch vụ du lịch ngày càng được cải thiện, giúp du khách tiếp cận và trải nghiệm chùa Hương thuận tiện hơn, nhưng vẫn giữ được nét nguyên sơ của cảnh quan thiên nhiên.

Chùa Hương cũng là nơi để con người tạm rời xa nhịp sống đô thị ồn ào, tìm về không gian thanh tịnh, chiêm nghiệm về bản thân và cuộc sống. Dù đi lễ vào mùa hội hay tham quan vào những thời điểm vắng khách, mỗi chuyến đi về chùa Hương đều mang lại những cảm xúc rất riêng, khó quên.

Không chỉ là một danh thắng nổi tiếng, chùa Hương còn là biểu tượng cho hành trình tâm linh của người Việt – hành trình tìm về cội nguồn, hướng tới những giá trị tốt đẹp và sự an nhiên trong tâm hồn. Giữa non nước hùng vĩ, giữa tiếng chuông chùa vang vọng và dòng suối Yến lặng lẽ trôi, chùa Hương hiện lên như một miền đất thiêng, nơi con người có thể buông bỏ muộn phiền, tìm lại sự bình yên và niềm tin vào cuộc sống./.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1.Trần Thị Tuyết Mai - Trường Đại học Văn hóa Hà Nội. 23/02/2022. Nét đẹp văn hóa lễ hội Chùa Hương ngày xưa. https://smot.bvhttdl.gov.vn/net-dep-van-hoa-le-hoi-chua-huong-ngay-xua/.

2. Báo Thái Nguyên (2009). Cảm nhận từ Chùa Hương. https://baothainguyen.vn/van-hoa/200902/cam-nhan-tu-chua-huong-3674791/

3. ACC Hà Nội (07/02/2025). Lược sử chùa Hương tích Hà Nội. https://acchanoi.vn/lich-su-chua-huong-tich-ha-noi/

4. Sơn Dương (2023). Quần thể di tích - danh thắng Hương Sơn (huyện Mỹ Đức). https://nguoihanoi.vn/quan-the-di-tich-danh-thang-huong-son-huyen-my-duc-76350.html

5. ThS. Nguyễn Trí Sơn (2006). Chùa Hương tích. Tạp chí di sản văn háo số 96.